Wbrew powszechnym skojarzeniom, Andora to nie tylko zakupowy raj dla turystów z Europy. Choć nie każdy o tym wie, poza urokami strefy wolnocłowej, to maleńkie państwo posiada bardzo bogatą ofertę dla miłośników białego szaleństwa. Z naszego artykułu dowiesz się, gdzie się udać, aby zimowe wakacje w Andorze były niezapomnianym przeżyciem.

Najważniejsze informacje

  1. Wybór odpowiedniego kurortu narciarskiego w Andorze powinien być podyktowany przede wszystkim poziomem zaawansowania, ponieważ nowoczesne ośrodki takie jak Vallnord (Pal-Arinsal) zapewniają idealne warunki dla rodzin, podczas gdy rozległa Grandvalira z sektorami Soldeu czy Pas de la Casa zapewnia setki kilometrów tras o każdym stopniu trudności.
  2. Z uwagi na fakt, że w Andorze nie obowiązujeEKUZ, kluczowym elementem planowania wyjazdu na narty jest wykupienie polisy z wysoką sumą kosztów leczenia i ratownictwa, co gwarantuje pełne bezpieczeństwo finansowe w razie wypadku na stoku.
  3. Dla narciarzy poszukujących ekstremalnych wrażeń w Andorze, w sektorze Grau Roig, ubezpieczenie musi zostać rozszerzone o klauzulę sportów wysokiego ryzyka lub ekstremalnych, aby ochrona obejmowała również jazdę poza wyznaczonymi trasami czy heliskiing.
  4. Uzupełnienie polisy narciarskiej do Andory o klauzulę alkoholową jest kluczowe, aby zachować pełną ochronę finansową i medyczną również podczas wieczornego korzystania z bogatej oferty après-ski oraz nocnych jazd.

Gdzie na narty w Andorze?  

W Andorze każdy kurort na wiele do zaoferowania turystom. Niemal wszystkie cieszą się doskonałą infrastrukturą i przyciągają malowniczymi krajobrazami. Przez dokonaniem wyboru warto jednak zastanowić się, jak zaawansowane są nasze umiejętności – i pod tym kątem poszukiwać ośrodka dla siebie.

Poniżej kilka propozycji wraz ze szczegółowymi opisami.  

Vallnord (Pal-Arinsal)

Wyjazd na narty w Andorze, Vallnord

Vallnord (Pal-Arinsal) to bardzo nowoczesne centrum narciarsko-turystyczne, doskonale przygotowane na przyjazd turystów z całego świata. Kompleks, który tak naprawdę obejmuje dwie doliny, oferuje jedne z najlepszych warunków do jazdy w całej Andorze. Ośrodek jest dobrze zlokalizowany - leży jedynie 6 kilomentrów od stolicy, miasta Andory (Andorra la Vella) oraz zaledwie 3 kilometry od drugiego co do wielkości miasta Escaldes-Engordany.

Dla kogo?

Pal-Arinsal to idealne miejsce dla rodzin z dziećmi. Sektory narciarskie są połączone gondolą, dzięki czemu nie trzeba korzystać ze skibusów, aby przemieszczać się po rozległym terenie. Ośrodek oferuje ponadto wiele udogodnień dla najmłodszych - stoki specjalnie przygotowane dla początkujących, szkółki narciarskie oraz specjalne krzesełka z oparciami magnetycznymi, dzięki którym dziecko bezpiecznie może jechać wyciągiem. Znajdziemy tu również zimowe place zabaw i specjalne tory przeszkód dla najmłodszych.

Arinsal jest także doskonałym miejscem dla doświadczonych, wymagających narciarzy. W kurorcie znaleźć można dwa snowparki, w tym jeden przeznaczony dla profesjonalistów. Można skorzystać również ze speed-ridingu, czyli połączenia paralotniarstwa z nartami. Ciekawą propozycją dla wymagających i doświadczonych turystów jest również heliskiing. W asyście przewodnika narciarze helikopterem transportowani są na stok, z którego zjeżdżają poza specjalnie wyznaczonymi do tego trasami.

Co oferuje?

  • 42 profesjonalnie przygotowane trasy zjazdowe (17% tras zielonych, 36% niebieskich, 37% czerwonych i 10% czarnych)
  • Długość tras ok. 63 kilometrów
  • 30 nowoczesnych wyciągów, w tym gondole, wyciągi krzesełkowe i orczykowe
  • Snowpark, half pipe, skocznie, balustrady
  • Tereny do slalomu i carvingu

Vallnord to bez wątpienia jeden z największych ośrodków w andorskich Pirenejach, który oferuje najlepsze warunki do uprawiania sportów zimowych i nie tylko. Cały obszar jest profesjonalnie przygotowany na przyjazd turystów, zapewniając im nie tylko wysoką jakość usług na stoku, lecz również poza nim.

Kurort zapewnia: 4 wyciągi mechaniczne (jedną 16-osobową gondolę, jeden 6-osobowy wyciąg krzesełkowy, jeden 4-osobowy wyciąg krzesełkowy, jeden 2-osobowy wyciąg krzesełkowy) oraz wyciągi orczykowe

Ciekawostka! Vallnord (Pal-Arinsal) to obecnie jeden z najbardziej znanych i najlepiej przygotowanych obszarów do uprawiania snowboardu w całej południowej Europie. 

Soldeu-El Tarter

Wyjazd na narty w Andorze, Soldeu-El Tarter

Soldeu to doskonale przygotowany na przyjazd turystów kurort. Na stokach Tossa Dels Espiolets i Tossal De La Llosada znajduje się najwięcej profesjonalnych nartostrad w regionie. Nachylenie stoków daje szerokie możliwości do jazdy zarówno miłośnikom narciarstwa jak i snowboardu, a górskie krajobrazy Pirenejów dostarczają niezapomnianych wrażeń i wspaniałych wspomnień.

Dla kogo?

Soldeu to ośrodek, który doskonale nadaje się dla rodzin z dziećmi oraz początkujących narciarzy. Duża ilość łagodnych tras pozwala rozwinąć umiejętności, dając przy tym możliwość wyboru i duże urozmaicenie. Dodatkowo w ośrodku znajdują się dobrze przygotowane szkółki narciarskie, które oferują pomoc specjalnie wyszkolonych instruktorów. To idealne rozwiązanie dla dzieci oraz średnio zaawansowanych. Rodziny mogą skorzystać również z innych form wypoczynku niż ten aktywny na stoku.

Zlokalizowany w Soldeu ośrodek Spa&Wellness pozwoli zrelaksować się po wyczerpującym dniu oraz spędzić czas z rodziną poza stokiem. Dobra komunikacja z innymi ośrodkami w pobliżu pozwoli bezpiecznie i swobodnie przemieszczać się po dużym obszarze narciarskim wraz z całą rodziną.

Co oferuje?

  • Profesjonalne trasy zjazdowe o różnym stopniu trudności (zielone, niebieskie, czerwone i czarne)

  • Nowoczesne wyciągi, w tym gondole, wyciągi krzesełkowe i orczykowe
  • Możliwość zjazdów poza nartostradami
  • Profesjonalny snowpark

Ciekawą propozycją w Soldeu jest też specjalny tor umożliwiający zjazd ze specjalnie przygotowanego i oświetlonego stoku nocą. Po pełnym wrażeń dniu, można udać się zlokalizowanego w Soldeu centrum SPA, gdzie znajdziemy rozbudowaną ofertę zabiegów pielęgnacyjnych i relaksacyjnych oraz basen.

Ciekawostka! Soldeu El Tarter to najlepszy spośród wszystkich kurortów andorskich kurort do wypróbowania zimowych sportów ekstremalnych. Sprzyjają temu zarówno warunki, jak i oferta! 

Pas de la Casa

Wyjazd na narty w Andorze, Pas de la Casa

Pas de la Casa to kurort narciarski bezpośrednio graniczący z Francją. Przepiękne górskie krajobrazy oraz szeroka, dobrze przygotowana oferta dla narciarzy sprawiają, że obecnie jest to jeden z najchętniej odwiedzanych ośrodków w Andorze. Jego dodatkowym atutem jest bliskość dużych miast i łatwy dojazd, co przyciąga turystów z całej Europy. Poza profesjonalnymi trasami zjazdowymi, Pas de la Casa oferuje miłośnikom zimowych sportów szeroką gamę atrakcji poza stokiem.

Dla kogo?

Pas de la Casa to idealne miejsce dla początkujących oraz średnio zaawansowanych narciarzy. Znajdziemy tam bogatą ofertę łagodnych, łatwiejszych nartostrad, dzięki czemu ci, którzy dopiero rozpoczynają swoją przygodę z narciarstwem, nie będą musieli pokonywać wciąż tej samej trasy. Ośrodek zapewnia również możliwość skorzystania ze szkółek narciarskich, w których profesjonalni instruktorzy pomogą zdobyć pierwsze doświadczenia tym, którzy stawiają swoje pierwsze kroki w sportach zimowych.

Z drugiej strony środek zapewnia wiele możliwości również wymagającym, doświadczonym narciarzom. Mogą oni skorzystać między innymi z wielu tras poza specjalnie wyznaczonymi do jazdy nartostradami. Tym, którzy szukają dodatkowych wrażeń, rozrywkę zapewnią liczne snowparki i trasy do boarder crossu. Są one świetnie przygotowane, dzięki czemu każdy, kto szuka dodatkowej adrenaliny, będzie mógł znaleźć coś dla siebie.

Co oferuje?

  • Profesjonalne trasy zjazdowe o różnym stopniu trudności (zielone, niebieskie, czerwone i czarne)
  • Nowoczesne wyciągi, w tym gondole, wyciągi krzesełkowe i orczykowe
  • Możliwość zjazdów poza nartostradami
  • Profesjonalny snowpark
  • Trasy do boarder crossu

Kurort zapewnia również inne atrakcje związane z zimowymi sportami. Ciekawym pomysłem jest nocna jazda na nartach po specjalnie przygotowanym do tego stoku. Ci natomiast, którzy chcą spędzić czas poza stokiem, mogą udać się na przejażdżkę snow bikiem, skuterem śnieżnym, a nawet psim zaprzęgiem. W chwili odpoczynku skorzystać można z oferty pobliskiego centrum SPA i basenu.

Ciekawostka! Pas de la Casa przyciąga miłośników jazdy nocnej. Stok "Tubs" to jeden z największych w regionie spośród oferujących taką możliwość. Znajduje się tu też jedyny w swoim rodzaju nocny snowpark.  

Grau Roig

Wyjazd na narty w Andorze, Grau Roig

Grau Roig jest drugim najważniejszym - obok Soldeu - narciarskim centrum większego obszaru, jakim jest Grandvalira. Trasy narciarskie otaczają ośrodek dookoła, ponieważ znajduje się on w dolinie. Pierwszy wyciąg uruchomiono tu w 1959 roku, później zaczęto używać armatek śnieżnych, a z czasem Grau Roig zaczęło się rozrastać i coraz bardziej dostosowywać do wymagań turystów.

Dziś to jeden z ciekawszych regionów narciarskich w Andorze. Stąd właśnie możemy dostać się do najwyższego osiągalnego na nartach punktu w andorskich Pirenejach - Pic Blanc. Poza stokiem ośrodek oferuje wiele ciekawych atrakcji i aktywności dla turystów c całej Europy i nie tylko.

Dla kogo?

Grau Roig jest to ośrodek atrakcyjny szczególnie dla wymagających i doświadczonych narciarzy. Wyruszając z tej części kurortu, mamy do dyspozycji niesamowite, czerwone (trudne), oraz czarne (bardzo trudne) nartostrady, które pozwolą cieszyć się nieskrępowaną jazdą po przepięknych, pirenejskich stokach.

Można skorzystać choćby ze wspaniałej, niemal widokowej, czerwonej trasy Moreto. Jeśli mamy więcej czasu, warto wybrać zjazd inną czerwoną nartostradą Cami de Pessons.

Z Grau Roig można również bezpośrednio, korzystając z wyciągu, do najwyższego narciarskiego punktu a tej części Pirenejów - Pic Blanc. Tutaj do dyspozycji mamy przede wszystkim dwie czarne trasy (do których z Grau Roig można dotrzeć również w inny sposób): Riberal i Antenes.

Zjazd tymi stokami to niezapomniane przeżycie, jednak są one przeznaczone wyłącznie dla doświadczonych i zaawansowanych narciarzy.

Co oferuje?

  • Profesjonalne trasy zjazdowe o różnym stopniu trudności (zielone, niebieskie, szczególnie atrakcyjne czerwone i czarne)
  • Nowoczesne wyciągi, w tym wyciągi krzesełkowe i orczykowe
  • Możliwość zjazdów poza nartostradami
  • Profesjonalny snowpark
  • Heliskiing

Dla tych, którzy po zakończonej jeździe dalej chcą spędzać czas aktywnie, przygotowani możliwość skorzystania z profesjonalnych snowparków, heliskiing, jazdę skuterem śnieżnym, przejażdżkę psim zaprzęgiem czy górskie wędrówki. 

Cały region, w którym znajduje się Grau Roig, leży stosunkowo blisko dużych miast, zaczynając od Andorra la Vella, poprzez Barcelonę czy Tuluzę. Pobyt tam to doskonała okazja, aby w przerwie od jazdy na nartach zwiedzić pobliskie, także zagraniczne zabytki.

Ciekawostka! Snowpark Xavi w Grau Roig oferuje elementy takie jak kicker i jib. To doskonały wybór dla freestyle’owców! 

Grandvalira

Wyjazd na narty w Andorze, Grandvalira

Grandvalira Andora to największy narciarski ośrodek w całych andorskich Pirenejach. Tak naprawdę obejmuje on kilka innych stacji narciarskich, tworząc rozległy, kompleksowy, profesjonalny kurort o ogromnej powierzchni. W jego skład wchodzą między innymi ośrodki Soldeu, Pas de la Casa, Arcalis, El Tarter i Grau Roig.

Grandvalira wyposażony jest w w system 74 nowoczesnych wyciągów, które umożliwiają komfortowe przemieszczanie się we wszystkich sektorach, bez konieczności zdejmowania nart. Bliskość dużych miast, takich jak na przykład Barcelona, sprawia, że dojazd do kurortu jest wygodny i szybki (3 godziny z lotniska).

Kompleks wielu pozanarciarskich atrakcji i dobre położenie geograficzne sprawiają, że Grandvalira co roku przyciąga wielu turystów z Europy i nie tylko.

Dla kogo?

W Grandvalira każdy znajdzie coś dla siebie. Ultranowoczesny ośrodek, w którego skład wchodzi kilka mniejszych kurortów, zapewnia doskonałe warunki do jazy i wypoczynku zarówno dla początkujących, średnio zaawansowanych jak i bardzo doświadczonych narciarzy.

Możliwość łatwego przemieszczania się między stokami o różnym nachyleniu i przygotowaniu, ogromna ilość tras o zróżnicowanym poziomie trudności, wiele wyciągów oraz szereg atrakcji dla narciarzy i snowboardzistów to coś, co przyciąga do Grandvalira zarówno spragnionych wrażeń i adrenaliny amatorów zimowych sportów jak i rodziny z dziećmi.

Dla tych, którzy rozpoczynają swoją przygodę z narciarstwem, ośrodek przedstawia bogatą ofertę aktywności, które pomogą rozwinąć lub zdobyć umiejętności narciarskie. Duża liczba łatwych tras zjazdowych ze stoków o delikatnym nachyleniu i profesjonalne szkółki narciarskie pozwalają podszkolić się w jeździe bez obaw o bezpieczeństwo i nudę.

Rodziny z dziećmi znajdą tu wiele atrakcji poza stokiem. Bliskość dużych miast, wiele ciekawych aktywności dla dzieci, przepiękne krajobrazy, pobliskie centrum SPA oraz mieszczący się w stolicy kompleks termalny Inuu z pewnością uczynią rodzinny wyjazd udanym. Zadowolenie będą również doświadczeni i wymagający narciarze.

Bardzo duża ilość trudnych tras a także możliwość zjazdów ze szczytów poza nartostradami, okazja do spróbowania sportów ekstremalnych i szeroka oferta snowparków sprawiają, że w Grandvalira nie sposób się nudzić.

Co oferuje?

  • Około 240 kilometrów tras narciarskich (27 zielonych, 45 niebieskich, 42 czerwone, 24 czarne, 4 trasy dziewicze)
  • Snowparki dla początkujących i zaawansowanych
  • Strefa freeridowa
  • Snow club dla dzieci
  • System 74 wyciągów

W wolnej chwili można skorzystać z innych atrakcji, takich jak jazda psim zaprzęgiem, spacer w rakietach śnieżnych, śnieżny paintball, jazda snow bikiem, skuterem śnieżnym, czy górskie wędrówki.

Ciekawostka! Grandvalira organizuje coroczne zawody Total Fight Masters of Freestyle – we freeskiingu i snowboardingu (w stylu freestyle).  

Ubezpieczenie na narty w Andorze – jak je wybrać?  

Kompleksowe ubezpieczenie narciarskie do Andory musi przede wszystkim gwarantować wysoką sumę kosztów leczenia i ratownictwa, ponieważ kraj ten nie honoruje karty EKUZ, a wszelkie usługi medyczne są tam w pełni płatne. Ze względu na specyficzne położenie księstwa i wysoki standard tamtejszej opieki medycznej, profesjonalna polisa powinna zapewniać następujące fundamenty ochrony:

  • Koszty leczenia i transport medyczny (minimum 30 000 – 50 000 euro) – to absolutna podstawa, która pokrywa wydatki na hospitalizację, specjalistyczne badania oraz ewentualny powrót do Polski ambulansem lotniczym, co bez polisy wiązałoby się z ogromnym obciążeniem finansowym.

  • Koszty ratownictwa górskiego (minimum 30 000 euro) – kluczowy element w Andorze, pokrywający wydatki na akcje poszukiwawcze oraz transport śmigłowcem ze stoku, które są generowane w kwotach sięgających kilkunastu tysięcy euro.

  • OC w życiu prywatnym oraz NNW – ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej chroni Twój portfel, gdy nieumyślnie spowodujesz wypadek z udziałem osoby trzeciej, natomiast NNW gwarantuje wypłatę odszkodowania za trwały uszczerbek na zdrowiu.

  • Klauzula sportów wysokiego ryzyka i rozszerzenia ekstremalne – standardowa ochrona musi zostać rozszerzona o jazdę na nartach lub snowboardzie po wyznaczonych trasach; jeśli jednak planujesz freeride poza szlakami, niezbędna będzie dodatkowa klauzula sportów ekstremalnych.

  • Dodatkowe rozszerzenia (Alkohol, Bagaż, Choroby przewlekłe) – warto zadbać o „klauzulę alkoholową” zapewniającą ochronę po kieliszku wina podczas après-ski, ubezpieczenie drogiego sprzętu sportowego oraz rozszerzenie o choroby przewlekłe, jeśli stale przyjmujesz leki.

Naszym okiem

W Andorze poziom opieki medycznej jest wysoki, co również pociąga za sobą wysokie koszty. Turysta, który nie wykupił polisy narciarskiej, musi – w razie wypadku i konieczności leczenia – ponieść te koszty samodzielnie. Tymczasem zwykła wizyta lekarska w Andorze to koszt około 60 Euro, za wizyty u specjalistów trzeba zapłacić znacznie więcej. Wysokie ceny dotyczą także leków, również tych przepisanych na receptę. Nie warto ryzykować – znacznie bezpieczniej jest przed wyjazdem zakupić polisę narciarską.
Magdalena Kajzer, Specjalista ds. ubezpieczeń turystycznych

Ile kosztuje ubezpieczenie na narty w Andorze? 

Dobre ubezpieczenie na narty do Andory z pewnością nie zrujnuje kieszeni podróżnika. Zwykle stanowi ono jedynie niewielką część całkowitych kosztów wyjazdu. Wartą rozważenia propozycję można zakupić już za ok. 30 zł na 7-dniowy wypoczynek narciarski.  

Cena polisy narciarskiej do Andory jest jedynie ułamkiem kosztów wyjazdu, a solidną ochronę na tydzień można nabyć już w cenie kilku wizyt w kawiarni. Ostateczna składka zależy od wybranych sum gwarantowanych oraz zakresu rozszerzeń – im wyższe limity bezpieczeństwa, tym nieco wyższa cena, która jednak w obliczu braku refundacji EKUZ w Andorze staje się najbardziej opłacalną inwestycją w Twój spokojny wypoczynek.

Jak porównać ze sobą oferty ubezpieczenia na narty do Andory? Najszybciej będzie to zrobić przy pomocy naszego kalkulatora ubezpieczeń narciarskich. Poniżej kilka propozycji ubezpieczenia wybranych przy pomocy naszej porównywarki. 

Ubezpieczenie na narty w Andorze
UbezpieczycielZakres ubezpieczeniaCena
AXA Partners
Koszty leczenia
200 000 zł
Ratownictwo
200 000 zł
Bagaż
-
Dodatkowo: NNW: 20 000 złSporty objęte polisą: 114ochrona COVID-19
4,31 zł
1 os. / 1 dzień
4,31 zł
1 os. / 1 dzień
Koszty leczenia
150 000 zł
Ratownictwo
100 000 zł
Bagaż
-
Dodatkowo: NNW: 10 000 złOC sportowe: 150 000 zł sporty objęte polisą: 71 zdarzenia pod wpływem alkoholuochrona COVID-19
8,27 zł
1 os. / 1 dzień
8,27 zł
1 os. / 1 dzień
Koszty leczenia
200 000 zł
Ratownictwo
200 000 zł
Bagaż
-
Dodatkowo: NNW: 30 000 złOC: 100 000 złOC sportowe: 100 000 złsporty objęte polisą: 2zdarzenia pod wpływem alkoholuochrona COVID-19
12,00 zł
1 os. / 1 dzień
12,00 zł
1 os. / 1 dzień
Koszty leczenia
200 000 zł
Ratownictwo
50 000 zł
Bagaż
4 000 zł
Dodatkowo: NNW: 30 000 złOC: 100 000 złOC sportowe: 100 000 złsporty objęte polisą: 95sprzęt sportowy ochrona COVID-19
21,23 zł
1 os. / 1 dzień
21,23 zł
1 os. / 1 dzień

Jeśli chcesz zabezpieczyć swój wyjazd i poznać dokładny ceny oraz zakres polis oferowanych przez największych ubezpieczycieli, skorzystaj z naszego kalkulatora.

Najczęściej zadawane pytania

  1. Czy warto do Andory na narty?

    Andora to doskonały wybór dla osób szukających nowoczesnej infrastruktury i wysokogórskich tras, które dzięki specyficznemu mikroklimatowi oferują świetne warunki nasłonecznienia. Wyjazd tam łączy alpejski standard z unikalną kulturą Pirenejów oraz możliwością korzystania z atrakcyjnej strefy wolnocłowej.

  2. Gdzie w Andorze jest najlepszy śnieg?

    Najbardziej stabilne warunki śniegowe oferuje najwyżej położony ośrodek Pas de la Casa, gdzie trasy sięgają wysokości 2640 m n.p.m. Dobre utrzymanie pokrywy gwarantuje również sektor Arcalis, który ze względu na północną ekspozycję stoków słynie z najlepszej jakości śniegu typu "puch" w całym księstwie.

  3. Ile kosztuje skipass w Andorze?

    Ceny skipassów w sezonie 2026 oscylują w granicach 60–70 euro za dzień, przy czym najbardziej opłacalny jest zakup karnetów kilkudniowych obejmujących cały region Grandvalira. Warto rezerwować wejścia online z wyprzedzeniem, co pozwala obniżyć koszty o około 10–15% względem cen w kasach stacjonarnych.

  4. Czy w Andorze można jeździć na nartach?

    Tak, Andora jest jednym z najważniejszych ośrodków narciarskich w Europie, oferującym ponad 300 kilometrów profesjonalnie przygotowanych tras zjazdowych. Sezon narciarski trwa tu zazwyczaj od grudnia do połowy kwietnia, zapewniając dostęp do ultranowoczesnych wyciągów i rozbudowanych systemów naśnieżania.

  5. Gdzie najlepiej na narty w Andorze?

    Dla rodzin i osób początkujących najlepszym wyborem będzie sektor Pal-Arinsal, natomiast zaawansowani narciarze powinni skierować się do rozległego regionu Grandvalira. Miłośnicy freeride’u i sportów ekstremalnych znajdą idealne warunki w Ordino-Arcalis, znanym z wymagających zjazdów poza trasami.

  6. Dlaczego Andora jest tania na narty?

    Andora postrzegana jest jako atrakcyjna cenowo głównie ze względu na swój status strefy wolnocłowej, co znacząco obniża koszty paliwa, alkoholu czy luksusowych zakupów po nartach. Dodatkowo konkurencja między dużymi ośrodkami sprawia, że pakiety łączące nocleg z karnetem bywają bardziej konkurencyjne niż w prestiżowych kurortach szwajcarskich czy francuskich.