Piramidy egipskie - które warto zobaczyć?

Getty Images

Jak budowano piramidy? Tajemnice starożytnych konstrukcji

Piramidy najprawdopodobniej wznoszono przy użyciu ramp, po których transportowano ciężkie bloki kamienia coraz wyżej wraz z postępem budowy. Nie wiemy jednak dokładnie, jak wyglądał cały system, bo nie zachowały się kompletne plany ani instrukcje budowniczych.

Badacze biorą pod uwagę kilka wariantów: rampy proste, prowadzone wokół piramidy oraz konstrukcje łączące rampy z dźwigniami. Kamienne bloki mogły być przesuwane na drewnianych saniach, a zwilżanie piasku ułatwiało ich transport. Nadal nie ma jednak jednej teorii, która wyjaśniałaby każdy etap budowy największych piramid.

To właśnie ta luka sprawia, że sposób powstawania piramid wciąż budzi tyle pytań. Wiemy coraz więcej o organizacji pracy i transporcie kamienia, ale dokładna technika wznoszenia kolejnych poziomów pozostaje przedmiotem badań.

Piramidy w Gizie

Piramidy w Gizie to najbardziej znany zespół piramid znajdujący się na zachodnim brzegu Nilu, zaledwie 10 kilometrów od Kairu. Monumentalne budowle z Gizy są unikatem na skalę międzynarodową - to nie tylko obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ale także jedyny z zachowanych siedmiu cudów świata! 

Powstały w czasach IV dynastii (ok. 2600-2450 r. p.n.e.), nazywanej złotym okresem budownictwa egipskiego. Składają się z trzech głównych piramid: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa, a także kilka mniejszych, przeznaczonych na grobowce dla żon faraonów oraz najważniejszych dostojników królewskich.

Piramida Cheopsa

Piramida Cheopsa, nazywana również Wielką Piramidą jest największą i najstarszą z tych budowli. Wzniesiona za panowania faraona Chufu (Cheopsa), pierwotnie mierzyła prawie 150 metrów wysokości. Przez ponad 3800 lat uchodziła za najwyższą budowlę na świecie, niestety z wiekiem uległa zmniejszeniu na skutek erozji, a także działań człowieka - stożek oraz licówka pokrywająca boki piramidy zostały rozebrane na budulec - i dziś liczy sobie „jedyne” 139 metrów.

Wiele można powiedzieć również o samej skali prac. Piramida Cheopsa składa się z około 2,3 mln kamiennych bloków, ważących od 2 do 15 ton. Co ciekawe, jest idealnie zorientowana na północ, a różnice w długości podstawy wynoszą zaledwie kilka centymetrów! Wnętrze budowli skrywa skomplikowany system korytarzy i komór, w tym komory podziemia, królowej i króla. Niedawne badania termowizyjne ujawniły istnienie dodatkowych pustych przestrzeni. Jakie tajemnice skrywają? Pewnie dowiemy się tego wkrótce. 

Piramida Chefrena

Piramida Chefrena, zwana również Piramidą Chafre jest drugą w kolejności egipskich budowli. Powstała ok. 2530 r. p.n.e. jako grobowiec dla syna Cheopsa, faraona Chefrena. Mierzy 136 metrów, jednakże z powodu usytuowania na wzniesieniu sprawia wrażenie większej od swojej starszej siostry. 

Jej charakterystycznym elementem jest oryginalna wapienna okładzina. Niegdyś pokrywała całą konstrukcję, dziś można ją zobaczyć jedynie w górnej partii budowli. Skromniejsze jest również wnętrze piramidy, skrywające „tylko” jedną komorę grobową z monumentalnym sarkofagiem z czerwonego granitu. O wiele większe wrażenie wywołuje sąsiedni posąg Wielkiego Sfinksa, przedstawiający najprawdopodobniej samego Chefrena. Niczym strażnik kompleksu grobowego, staje się nieodłącznym symbolem potęgi i tajemnicy starożytnego Egiptu.

Piramida Mykerinosa

Piramida Mykerinosa to najmniejsza z trzech głównych piramid w Gizie – mierzy zaledwie 65 metrów wysokości. Została zbudowana dla faraona Mykerinosa (Menkaure) z IV dynastii, który panował w Egipcie w latach 2490–2472 p.n.e. 

Pomimo mniejszych gabarytów, piramida wyróżnia się starannym wykonaniem i eleganckim detalem. Co ciekawe, do jej wybudowania wykorzystano największe kamienne bloki! Dolne partie ścian pokryto granitowymi okładzinami sprowadzonymi z Asuanu, a górne – wapieniem. W jej wnętrzu znajdowała się komora grobowa z bazaltowym sarkofagiem, który zaginął w niewyjaśnionych okolicznościach podczas transportu do Anglii w XIX wieku.

Piramidy w Sakkarze

Obiekty wybudowane w Sakkarze, znajdujące się na zachodnim brzegu Nilu, niedaleko Memfis (dawnej stolicy Egiptu), tworzą jedno z największych starożytnych „miast umarłych” na świecie. To właśnie tam masz szansę zobaczyć pierwszy monumentalny grobowiec w formie piramid, czyli piramidę Dżesera.

Sakkara była miejscem pochówku faraonów i dostojników państwowych od czasów Starego Państwa aż do okresu grecko-rzymskiego. Oprócz tego stanowiła ważne centrum religijne starożytnego Egiptu - znajduje się tu wiele świątyń, grobowców i podziemnych katakumb.

Piramida Dżesera

Piramida Dżesera to najstarsza egipska piramida - liczy sobie ponad 4600 lat! Powstała ok. 2650 r. p.n.e. w Sakkarze jako grobowiec dla faraona Dżesera. Jej projektantem był Imhotep, genialny architekt i jednocześnie najwyższy urzędnik na dworze królewskim, który zasłynął z wprowadzenia nowej formy budownictwa z ociosanego kamienia (zastępującego tradycyjne ceglane mastaby).

Jest to tzw. piramida schodkowa, składająca się z sześciu tarasów ustawionych jeden na drugim. Jej pierwotna wysokość wynosiła 62 metry, zaś podstawa osiągała wymiary 125 na 109 metrów. Całość otacza monumentalny mur z wapienia o długości 1,6 km. 

Oprócz piramidy egipskiej kompleks grobowy Dżesera obejmuje także podziemne katakumby z grobami świętych byków (tzw. Serapeum), liczne dziedzińce, świątynie i kaplice wykorzystywane do ceremonii pogrzebowych. W 2020 roku odnaleziono tam 14 kolorowych sarkofagów - ukryte w starożytnej studni, stanowią doskonały przykład sztuki pogrzebowej sprzed 2500 lat.

Piramida Unisa

W kolejnych wiekach wzniesiono w Sakkarze inne, mniej znane piramidy, takie jak piramida Unisa. Może nie imponuje rozmiarami (mierzy tylko 20 m) i stanem zachowania, jednak posiada coś wyjątkowego – ściany pokryte pierwszymi hieroglificznymi tekstami religijnymi. 

Teksty Piramid, o których tutaj mowa, składają się z 752 zaklęć mających zapewnić faraonowi bezpieczną podróż do zaświatów. To bezcenne źródło wiedzy o egipskich wierzeniach, stanowiące fundament dla późniejszej „Księgi umarłych” i innych starożytnych tekstów funeralnych.

Piramidy w Al-Liszt

Piramidy w Al-Liszt znajdują się nieco dalej na południe od Sakkary - wzniesiono tam kilka interesujących grobowców władców z XII dynastii, czyli czasów tzw. Średniego Państwa (ok. 2050 – 1710 p.n.e.). Najbardziej znane są dwie duże piramidy: faraona Amenemhata I i jego syna, Senusreta I.  Choć dziś przypominają raczej wielkie wzgórze kamieni niż realne budowle, ich wartość historyczna jest nie do przecenienia. 

Piramida Amenemhata I

Piramida Amenemhata I wyznaczyła nowy etap w rozwoju królewskich metropolii. Powstała dla założyciela XII dynastii ok. 1985 roku p.n.e. Jej pierwotna wysokość wynosiła blisko 55 metrów, niestety obecnie pozostaje w stanie ruiny. To efekt zastosowania rdzenia ze słabej jakości materiałów, które z czasem uległy poważnym zniszczeniom. 

Wejście do piramidy prowadziło do skomplikowanego systemu korytarzy, mających chronić pochówek przed rabusiami. W trakcie badań archeologicznych odnaleziono tam fragmenty rzeźb, reliefów oraz elementy wyposażenia grobowego, świadczące o wysokim poziomie artystycznym Średniego Państwa.

Piramida Senusereta I

Półtora kilometra na południe od piramidy Amenemhata I wznosi się kompleks grobowy jego syna, Senusereta I. Budowla powstała ok. 1950 roku p.n.e. i w chwili ukończenia mierzyła blisko 61 metrów wysokości. Podobnie jak piramida ojca, uległa poważnym zniszczeniom, jednakże właśnie tu archeolodzy odnaleźli liczne inskrypcje i fragmenty dekoracji, dzięki którym udało się odtworzyć przebieg prac budowlanych.

Jej konstrukcja opierała się na rdzeniu z bloków wapiennych otoczonych murem, a następnie obłożonym wapienną okładziną. Układ korytarzy był skomplikowany, co miało na celu zmylenie rabusiów i zapewnienie faraonowi bezpiecznego przejścia do zaświatów. Sam kompleks Senusreta I również imponował rozmachem - otaczało kilkanaście mniejszych grobowców należących do członków rodziny królewskiej oraz dostojników, tworzących swego rodzaju „miasto umarłych”.

Piramidy w Dahszur

Piramidy w Dahszur to kolejna staroegipska nekropolia z okresu Średniego Państwa. To jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych związanych z rozwojem formy piramid. Właśnie tutaj, 40 km na południe od Kairu, faraon Snorfu zdecydował się na odważne eksperymenty budowlane. Występują pod postacią dwóch piramid – Złamanej i Czerwonej. 

Dahszur jest ważnym miejscem w historii rozwoju starożytnych grobowców, gdyż to tutaj Snofru udoskonalił technologię budowy, umożliwiającą powstanie piramidy jego syna Cheopsa w Gizie.  W 1979 roku, wraz z nekropoliami w Sakkarze, zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Piramida Łamana

Najsłynniejsza jest tzw. Piramida Łamana. Wysoka na 101 metrów i wybudowana ok. 2600 roku p.n.e., stanowi jedną z najlepiej zachowanych starożytnych budowli - można tutaj dostrzec oryginalne wapienne okładziny.

Swoją nazwę zawdzięcza nietypowemu kształtowi, wynikającego ze zmiany kąta nachylenia: od pierwotnych 54° do łagodniejszych 43°. Prawdopodobnie miało to zapobiec zawaleniu się konstrukcji w trakcie budowy. 

Czerwona Piramida

Kolejna budowla dla faraona Snofru – Piramida Czerwona – uznawana jest za pierwszą prawdziwą piramidę z gładkimi ścianami. Nazwana na „cześć” charakterystycznego czerwonego budulca, którym ją obłożono, liczy sobie ok. 104 metry wysokości. Jest zatem trzecią największą piramidą w Egipcie.

Wnętrze Czerwonej Piramidy jest dostępne dla turystów. W środku znajduje się prosty system korytarzy, który prowadzi do trzech komór grobowych. Dwa pomieszczenia znajdują się na niższym poziomie, natomiast trzecia komora, pełniąca funkcję głównej komory grobowej, znajduje się nieco wyżej. To właśnie tam znajduje się charakterystyczne sklepienie w kształcie piramidy.

Piramida w Abou Rawash

W Abou Rawash, starożytnej miejscowości położonej na północny zachód od Gizy, znajdują się pozostałości najmniej znanej piramidy egipskiej z czasów IV dynastii. Budowla ta była przeznaczona dla faraona Dżedefre (Djedefre), syna i następcy Cheopsa, który panował w Egipcie ok. 2560 roku p.n.e.

W przeciwieństwie do innych piramid, konstrukcja z Abu Rawash była ulokowana na wzgórzu, dzięki czemu była bardziej widoczna niż piramidy w Gizie. Co ciekawe, jest to najdalej położona na północ piramida władcy starożytnego Egiptu.

Piramida Dżedefre miała sięgać nawet 67 metrów wysokości. Niestety nigdy nie została ukończona, prawdopodobnie z powodu przedwczesnej śmierci faraona. Dziś z piramidy pozostały jedynie fundamenty i fragmenty kamiennego rdzenia. 

Wzorowana na kompleksie grobowym z Sakkary, piramida z Abou Rawash obejmowała najprawdopodobniej świątynię kultową, rampę i królewską drogę. Archeolodzy znaleźli tutaj również fragmenty rzeźb oraz inskrypcji, które dodatkowo podkreślały funkcję sakralną obiektu.

Piramida w Hawrze

Piramida  w Hawrze była częścią większego kompleksu grobowego, obejmującego również słynny labirynt świątynny. Opisywana przez m.in. Herodota i Strabona, składała się z tysięcy sal oraz korytarzy, pełniących funkcję religijno-administracyjną. Zbudowano ją dla jednego z najpotężniejszych władców okresu Średniego Państwa (ok. 1850 roku p.n.e).

Pierwotnie piramida mierzyła 58 metrów wysokości, a długość boku podstawy – 101,8 metra. Wykonana z suszonej cegły mułowej oblicowanej wapieniem, z czasem uległa erozji i dziś przypomina zwykły kopiec.

Można tam jednak dostrzec potężną komorę grobową, w której umieszczono ważący ponad 100 ton sarkofag wykuty z jednego bloku kwarcytu. Niewykluczone, że wkrótce usłyszymy o nowych odkryciach archeologicznych w tym rejonie. Warto śledzić na bieżąco informacje z Egiptu, aby trafić do miejsca, które na nowo rozpali zainteresowanie piramidami egipskimi.

Piramidy w Egipcie – co warto wiedzieć przed zwiedzaniem?

• Przed wyjazdem do Egiptu sprawdź ważność paszportu, zasady wizowe, komunikaty MSZ i warunki ubezpieczenia. Wiza turystyczna kosztuje obecnie 25 USD i pozwala na pobyt do 30 dni, a paszport powinien być ważny co najmniej 6 miesięcy od planowanej daty powrotu.
• Piramidy najlepiej zwiedzać rano, z zapasem wody, nakryciem głowy i wygodnym obuwiem, szczególnie latem, gdy temperatury są bardzo wysokie.
• Na miejscu pij wodę butelkowaną, uważaj na problemy żołądkowe i respektuj lokalne zasady kulturowe.
• Przed podróżą sprawdź też ubezpieczenie turystyczne do Egiptu, ponieważ EKUZ w Egipcie nie działa, a koszty prywatnego leczenia i transportu medycznego mogą być wysokie. Polisę znajdziesz już od około 6 zł za dzień ochrony.