Odwołanie darowizny – jak i kiedy można odwołać darowiznę?

Darowiznę można odwołać, nawet jeśli została już przekazana, ale tylko w ściśle określonych przypadkach. Przede wszystkim wówczas, kiedy obdarowany dopuścił się wobec darczyńcy rażącej niewdzięczności. Prawo przewiduje też konkretne terminy i wyjątki, które mogą uniemożliwić cofnięcie darowizny. Sprawdź, kiedy odwołanie darowizny jest możliwe, ile kosztuje i jakie są realne szanse na odzyskanie majątku.

Jak podaje Ministerstwo Finansów, każdego roku około 110-120 tys. Polaków otrzymuje nieruchomość w darowiźnie. Dzięki temu mogą uniknąć zaciągania kredytu hipotecznego albo przynajmniej uzyskać część środków na sfinansowanie zakupu domu lub mieszkania. Ryzyko odwołania darowizny budzi jednak niepokój. Ustalmy, czy jest on uzasadniony.

Kiedy możliwe jest odwołanie darowizny?

Możliwe jest zarówno odwołanie darowizny niewykonanej, jak i wykonanej. Pierwszy przypadek oznacza, że umowa została zawarta, ale nie doszło jeszcze do przekazania przedmiotu darowizny. Tu sprawa jest prosta, nie pojawia się obowiązek zwrotu przekazanych środków, bo do ich przekazania jeszcze nie doszło.

Odwołanie darowizny już wykonanej obwarowane jest dodatkowymi warunkami. Zgodnie z art. 898 Kodeksu cywilnego odwołanie darowizny wykonanej jest możliwe, gdy obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności względem darczyńcy. Kluczowa w realizacji cofnięcia darowizny jest definicja rażącej niewdzięczności.

Czym jest rażąca niewdzięczność wobec darczyńcy?

Rażąca niewdzięczność oznacza zawinione zachowanie obdarowanego skierowane przeciwko darczyńcy, sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Definicja jest ogólna – w praktyce decyduje interpretacja sądów.

Oto przykładowe zachowania, które mogą zostać uznane za rażącą niewdzięczność:

• przemoc fizyczna lub psychiczna wobec darczyńcy,
• ciężkie znieważenie, uporczywe poniżanie,
• groźby, agresja,
• popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy (np. pobicie, oszustwo, kradzież),
• uporczywe uchylanie się od pomocy w chorobie, gdy istnieje moralny obowiązek jej udzielenia,
• zerwanie kontaktu połączone z wrogim nastawieniem i krzywdzącym zachowaniem.

Musi to być zachowanie szczególnie naganne i zawinione. Za rażącą niewdzięczność nie uznaje się:

• zwykłych konfliktów rodzinnych,
• jednorazowej kłótni,
• braku wdzięczności w sensie emocjonalnym,
• pogorszenia relacji bez poważnych naruszeń.

Rażąca niewdzięczność wobec darczyńcy – przykładowy wyrok sądu

Zgodnie z wyrokiem o sygnaturze akt XIV C 183/23 dostępnym w Systemie Analizy Orzeczeń Sądowych (SAOS):

Do odwołania darowizny nie wystarczy, by zachowanie obdarowanego było uznane za przejaw niewdzięczności. Niewdzięczność ta musi być rażąca, co oznacza, że zachowanie obdarowanego w ocenie większości członków społeczeństwa zostałoby uznane za wyrządzające dotkliwe zło darczyńcy.

Sąd nie uznał za rażącą niewdzięczność:

• wyzywania darczyńcy,
• używania wobec niego słów wulgarnych,
• niepomagania powodom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego.
• niepoinformowanie ich, kto jest biologicznym ojcem małoletniej (co było istotne w akurat tej sprawie).

Dodatkowo darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego, co wynika z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego. W sprawie powodowie wspominali zdarzenie (uderzenie w ucho powódki podczas kłótni), do którego doszło ponad 10 lat temu. Powództwo zostało oddalone.

Ze sprawy o sygnaturze akt I ACa 1297/11 SAOS dowiadujemy się, że rażąca niewdzięczność występuje niewątpliwie w przypadku, gdy obdarowany dopuszcza się względem darczyńcy:

• rozmyślnie nieprzyjaznych aktów (działania z premedytacją na jego niekorzyść),
• przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu, czci oraz mieniu,
• narusza obowiązki wynikające ze stosunków osobistych łączących go z darczyńcą, np. odmawia pomocy w czasie choroby mimo oczywistej możliwości jej udzielenia.

W opisanej sprawie obdarowany popełnił przestępstwo na szkodę darczyńcy.

Kiedy odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności nie jest możliwe?

Nie można odwołać darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, jeśli darczyńca przebaczył obdarowanemu, a także wtedy, gdy przekazanie darowizny było niezbędne ze względu na zasady współżycia społecznego.

Przebaczenie obdarowanemu

Podstawę stanowi art. 899 § 1 k.c., z którego wynika, że: Darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył.

Odwołanie nie jest możliwe nawet wtedy, gdy zachowanie obdarowanego było obiektywnie naganne. Przebaczenie musi być:

• wyraźne (np. wprost oświadczone),
• dorozumiane (wynikające z zachowania),
• niewymagające szczególnej formy.

Ważny warunek: darczyńca musi działać świadomie, czyli rozumieć znaczenie swojego przebaczenia i mieć świadomość, co się wydarzyło. Przebaczenie nie będzie ważne, jeśli działał pod przymusem, groźbą albo zmagał się z chorobą psychiczną.

Darowizna czyniąca zadość obowiązkowi moralnemu

Kolejny przypadek, kiedy odwołanie darowizny jest niemożliwe, wynika z art. 902 Kodeksu cywilnego. Znajduje się tam następujący zapis: Przepisów o odwołaniu darowizny nie stosuje się, gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego.

Oznacza to, że odwołanie darowizny w danym przypadku byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Za takie można uznać np.

• Rodzic przekazuje darowiznę dziecku, które potrzebuje pieniędzy na kosztowne leczenie – to społecznie uzasadniony obowiązek rodzicielski.
• Pomoc osobie bliskiej w trudnej sytuacji życiowej – np. przekazanie mieszkania osobie niepełnosprawnej, która nie ma środków do życia.
• Wykonanie obowiązku moralnego wobec bliskich – dziadkowie przekazują majątek wnukowi, który faktycznie się nimi opiekował.

W takich przypadkach odwołanie darowizny byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Czy można odwołać darowiznę, jeśli darczyńca znalazł się w trudnej sytuacji życiowej?

Jeśli darczyńca znajdzie się w trudnej sytuacji życiowej, może żądać od obdarowanego pomocy finansowej lub wypełnienia ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych. W przypadku gdy obdarowany chce się uwolnić od tego obowiązku, powinien zwrócić darczyńcy to, co od niego otrzymał (art. 897 k.c.).

Oto przykłady zdarzeń, które można uznać za niedostatek:

• brak środków na podstawowe utrzymanie (żywność, czynsz, opłaty);
• poważna choroba lub niepełnosprawność (brak środków na leki, rehabilitację, leczenie);
• utrata pracy i brak innych źródeł dochodu (wyczerpanie oszczędności, brak majątku, który można spieniężyć bez pozbawienia się środków do życia);
• niska emerytura lub renta (świadczenie niepokrywające kosztów podstawowego utrzymania i leczenia);
• konieczność wykonywania obowiązku alimentacyjnego (darczyńca ma obowiązek alimentów wobec dziecka, ale nie ma środków na ich zapłatę);
• nagłe zdarzenia losowe (pożar, powódź, kradzież majątku, powodujące utratę środków do życia).

Czy można odwołać darowiznę w przypadku śmierci obdarowanego?

Śmierć obdarowanego nie uprawnia do odwołania przekazanej darowizny. Fakt, że ta osoba nie żyje, niczego pod tym względem nie zmienia. Roszczenie o odwołanie wygasa wraz ze śmiercią obdarowanego. Inaczej sytuacja wygląda, jeśli darczyńca odwołał darowiznę, kiedy obdarowany jeszcze żył. Obowiązek zwrotu wchodzi wówczas do spadku po obdarowanym. Darczyńca może dochodzić roszczenia od spadkobierców.

Możliwy jest jeszcze inny scenariusz – darczyńca złożył oświadczenie o odwołaniu darowizny, ale zmarł przed odzyskaniem przedmiotu. Wtedy roszczenie o zwrot przechodzi na jego spadkobierców (jako roszczenie majątkowe).

Jak skutecznie odwołać darowiznę?

Do skutecznego odwołania darowizny należy przygotować pisemne oświadczenie o jej odwołaniu i przekazać je osobie obdarowanej – najlepiej listem poleconym za potwierdzeniem odbioru. W przypadku nieruchomości do przeniesienia własności potrzebny będzie akt notarialny.

Od momentu dojścia oświadczenia do obdarowanego, jego sytuację prawną ocenia się według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.). Nie oznacza to, że automatycznie staje się bezpodstawnie wzbogaconym. Ma obowiązek wydać przedmiot darowizny, a jeśli tego nie zrobi, w sprawie rozstrzygać będzie sąd.

Ile kosztuje cofnięcie darowizny?

Koszt cofnięcia darowizny może wynosić od 0 zł do kilku tysięcy złotych lub więcej. Decyduje sposób, w jaki do tego dojdzie – dobrowolnie czy konieczne będzie rozstrzygnięcie sądowe.

Ile kosztuje cofnięcie darowizny, jeśli obdarowany zgodzi się zwrócić darowiznę?

Jeśli obdarowany zgodzi się zwrócić darowiznę, to nie poniesie żadnych kosztów. Wystarczy oświadczenie darczyńcy i zwrot darowizny przez obdarowanego. To dobrowolne rozliczenie między stronami – nie obowiązują żadne opłaty urzędowe ani podatkowe.

Ile kosztuje cofnięcie darowizny w przypadku wytoczenia sprawy sądowej?

W przypadku sądowego cofnięcia darowizny pojawiają się dodatkowe koszty:

• Opłata sądowa od pozwu – w zależności od wartości przedmiotu sporu – do 20 000 zł obowiązuje opłata stała w kwocie od 30 zł do 1 000 zł. W sprawach o prawa majątkowe o wartości przekraczającej 20 000 zł obowiązuje opłata stosunkowa w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej jednak niż 100 000 zł.
• Koszty notarialne – opłata zależy od wartości mienia i wysokości stawki notarialnej ustalonej w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości.
• Koszt pełnomocnika – wynagrodzenie adwokata, a do tego 17 zł za udzielenie pełnomocnictwa.
• Inne koszty – np. opinie biegłych.

Poniższa tabela zawiera orientacyjne koszty przy założeniu pozwu o zwrot darowizny o wartości 30 tys. zł.

Jeśli darczyńca wygra, to obdarowany musi zwrócić koszty procesowe. W przypadku kosztów adwokata sąd zasądza zwrot według tzw. stawek minimalnych określonych w przepisach. Jednak najpierw darczyńca musi pokryć te wydatki z własnych środków.

Co się dzieje, jeśli obdarowany nie chce zwrócić przedmiotu darowizny pomimo wyroku sądu?

Jeśli obdarowany nie wykonuje wyroku sądu, kolejnym krokiem jest przejście do egzekucji komorniczej. Najpierw trzeba złożyć wniosek do sądu o klauzulę wykonalności. Dopiero mając ją, można przekazać sprawę komornikowi. Może on zająć m.in. rachunek bankowy, wynagrodzenie, ruchomości i nieruchomości.

Docelowo to obdarowany pokrywa wszystkie koszty postępowania komorniczego. Czas odzyskania darowizny zależy od wielu czynników, a przede wszystkim tego, czy dłużnik posiada majątek, którym można sfinansować zwrot. Możliwe, że przedmiot darowizny już został sprzedany.

Szymon Machniewski

Redaktor

redakcja@rankomat.pl

Absolwent Zarządzania i marketingu na Politechnice Częstochowskiej. Od 2008 roku prowadzę działalność gospodarczą. Od 2015 roku tworzę content na potrzeby serwisów związanych z branżami finansów, nieruchomości i ubezpieczeń.

Moje treści znajdziesz m.in. na Rankomat.pl, witrynach banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Tworząc treść skupiam się na konkretach, które staram się przekazywać najprostszym językiem. Wolny czas poświęcam podróżom i piłce nożnej.

Zobacz inne wpisy tego autora »

Komentarze: