Jeśli jesteśmy właścicielami lub najemcami nieruchomości, to powinniśmy się zastanowić, jak wybrać ubezpieczenie mieszkania lub domu, żeby nie przepłacić i jednocześnie uzyskać solidną ochronę. Podpowiadamy, jak to zrobić.

Nieruchomości w Polsce nie są tanie, a często mieszkanie lub dom to najcenniejsza rzecz, jaką posiadamy. Chronić ją możemy na kilka sposobów, np. wstawiając atestowane zamki do drzwi, montując monitoring czy nowoczesne systemy alarmowe. Nigdy nie uzyskamy jednak gwarancji, że złodzieje nie dostaną się do naszego domu, a przecież nie tylko oni stanowią realne zagrożenie dla naszego majątku. Powódź, pożar, huragan, a nawet pęknięta rura – wszystkie te zdarzenia mogą narazić nas na pokaźne straty.

Za solidną polisę mieszkaniową zapłacimy 200-300 zł w skali roku. W ten sposób nie tylko realnie zabezpieczymy się finansowo, ale też będziemy spać spokojnie, nie martwiąc się o nasz majątek.

Na czym polega ubezpieczenie mieszkania lub domu?

Polisa mieszkaniowa należy do szerszej kategorii określanej jako ubezpieczenie mienia. Celem posiadania takiego produktu jest ochrona naszego majątku, czyli posiadanych dóbr materialnych, przede wszystkim nieruchomości, ale też mienia ruchomego. Najprościej mówiąc, polisa dla mieszkania lub domu jest umową zawartą pomiędzy klientem (ubezpieczonym), a towarzystwem (ubezpieczycielem), w której ten pierwszy zobowiązuje się płacić określonej wielkości składkę, a w zamian za to towarzystwo gwarantuje mu rekompensatę finansową po zaistnieniu konkretnych zdarzeń. 

Polisy mieszkaniowe dzielimy na ubezpieczenie od ryzyk nazwanych i ubezpieczenie od ryzyk wszystkich (All Risks). Pierwszy wariant zabezpiecza przed zdarzeniami wypunktowanymi w umowie polisowej. W wariancie All Risks ubezpieczony jest natomiast chroniony przed wszystkimi możliwymi ryzykami, oprócz tych wypisanych w polisie jako wyłączenia odpowiedzialności. 

Polisa mieszkaniowa chroni konkretne mienie w danym czasie. Każde ubezpieczenie mieszkania posiada swoje ograniczenia w postaci karencji, limitów i wyłączeń odpowiedzialności. Nie istnieje więc polisa, która zabezpieczy nas na każdą okoliczność, chociaż oczywiście bez problemu nabędziemy produkt, gdzie w zakresie ochrony znajduje się nawet ponad 30 zdarzeń. 

Z czego składa się polisa mieszkaniowa?

Każde ubezpieczenie nieruchomości ma swoją podstawową formę, którą można modyfikować wykupując poszczególne rozszerzenia. Podstawa najczęściej chroni mury, czyli samą nieruchomość oraz ewentualnie elementy stałe, czyli wszystko, co jest trwale zamontowane na obszarze domu lub mieszkania (meble i sprzęt AGD w zabudowie, elementy wszystkich instalacji, tapety, parkiet, kominek, itd.).

Katalog ryzyk, które wchodzą w zakres ochrony, może być bardzo różny. W najtańszych polisach jest to tylko kilka zdarzeń, w najdroższych kilkadziesiąt typu:

  • pożar,
  • zalanie,
  • gradobicie,
  • huragan i porywisty wiatr,
  • osuwanie się ziemi,
  • trzęsienie ziemi,
  • upadek statku powietrznego,
  • upadek drzew i masztów,
  • uderzenie samochodu,
  • przesiąkanie wód gruntowych,
  • pękania mrozowe,
  • lawina,
  • dym i sadza,
  • eksplozja i implozja,
  • huk ponaddźwiękowy,
  • zaleganie śniegu.

Im więcej ryzyk zapisanych jest w polisie, tym lepiej dla nas. Trzeba jednak mieć świadomość, że szeroki zakres ochrony ma bezpośrednie przełożenie na wysokość składki, jaką musimy opłacić.

Jakie rozszerzenia warto włączyć w polisę mieszkaniową?

Jak wspomnieliśmy, podstawowa polisa chroni mury i ewentualnie elementy stałe. Najczęściej nie są w niej uwzględnione tzw. ruchomości domowe (mienie ruchome), czyli całe wyposażenie mieszkania i niemal wszystkie przedmioty znajdujące na jego obszarze. Chodzi tutaj zarówno o gotówkę, kosztowności i biżuterię, jak i o sprzęt elektroniczny, RTV i AGD. Łącznie ruchomości mogą kosztować kilkadziesiąt albo i kilkaset tysięcy złotych. Włączenie ich w polisę powinniśmy więc rozważyć w pierwszej kolejności.

Wśród innych przydatnych rozszerzeń można wymienić: 

  • powódź – nie zawsze dostępna w podstawie, a dla domów oraz mieszkań położonych na dolnych kondygnacjach bardzo istotna,
     
  • kradzież z włamaniem – realne zagrożenie, jeden z trzech najczęstszych powodów wypłaty odszkodowania,
     
  • przepięcie – czasami dzielone na wywołane uderzeniem pioruna i spowodowane innymi czynnikami,
     
  • OC w życiu prywatnym – poszerza odpowiedzialność ubezpieczyciela na straty, które wyrządzimy np. sąsiadom,
     
  • stłuczenie przedmiotów szklanych – odnosi się prawie do wszystkich elementów stałych oraz ruchomości, które mają elementy szklane,
     
  • domowy assistance – w różnych towarzystwach ma różny zakres. Darmowe wsparcie specjalistów (hydraulik, elektryk, szklarz, itd.), infolinie tematyczne czy serwis informatyczny to tylko przykładowe elementy takiego pakietu.

Pamiętajmy, że w jednym towarzystwie np. pakiet assistance może być dostępny w podstawie, a drugim już jako rozszerzenie. Ubezpieczyciele ustalają to we własnym zakresie.

Jak wybrać polisę mieszkaniową – według ceny czy zakresu?

Dostępne na rynku polisy mieszkaniowe można dopasowywać do własnych potrzeb poprzez poszerzanie zakresu ochrony o interesujące nas dodatki. Każde rozszerzenie wiąże się z większymi kosztami, ale też lepiej zabezpiecza nasz majątek. Jeśli nasz budżet jest ograniczony, to niekoniecznie będzie nas stać na kompleksową ochronę. Zawsze jednak warto dobrać przynajmniej kilka rozszerzeń, ponieważ nie są one przesadnie drogie, a mogą dać nam wymierne korzyści. Sprawdziliśmy, jaka jest różnica w cenie pomiędzy podstawową i rozbudowaną polisą mieszkaniową.

Kalkulację przeprowadziliśmy dla konkretnej nieruchomości, mianowicie dla usytuowanego w Szczecinie domu o powierzchni 100 mkw. i wartości rynkowej 500 000 zł. 

Najpierw obliczyliśmy składkę dla podstawowej polisy chroniącej mury i elementy stałe przed zdarzeniami losowymi. W drugiej kalkulacji uwzględniliśmy również ruchomości domowe (SU: 50 000 zł), kradzież z włamaniem, powódź, stłuczenie przedmiotów szklanych i OC w życiu prywatnym.

Podstawowe ubezpieczenie wyżej opisanego domu kosztuje średnio 330 zł w skali roku, podczas gdy za rozszerzony zakres ochrony trzeba zapłacić średnio 685 zł.

Rozszerzona polisa jest ponad dwukrotnie droższa od podstawowej. Za taką kwotę obejmujemy ochroną dodatkowo majątek ruchomy wart 50 000 zł, zabezpieczamy się finansowo przed kradzieżą, powodzią, stłuczeniem przedmiotów szklanych, czyli np. szyb okiennych, płyt indukcyjnych czy paneli fotowoltaicznych, a także na wypadek szkód powstałych na mieniu osób trzecich, co zapewnia nam pakiet OC. To już naprawdę solidne zabezpieczenie mienia i gwarancja wypłaty odszkodowania w wielu sytuacjach, które mogą zdarzyć się każdemu z nas i których wystąpienie jest dość prawdopodobne

Michał Ratajczak, ekspert ds. ubezpieczeń nieruchomości w RankomatMichał Ratajczak, ekspert ds. ubezpieczeń nieruchomości w Rankomat

Podstawowe i rozszerzone ubezpieczenie domu – porównanie ofert

TUPodstawowa polisa

Rozszerzona polisa

Proama293 zł

538 zł

Inter Polska301 zł

940 zł

Generali

395 zł

577 zł

średnio330 zł

685 zł

Tabela 1. Źródło: rankomat.pl (stan na:19.09.2021 r.).

Którą polisę mieszkaniową wybrać?

Polisy mieszkaniowe są do siebie podobne, ale nigdy identyczne. Każda z nich ma swoją specyfikę, a różnice pomiędzy poszczególnymi ofertami mogą odnosić się m. in. do: 

  • ceny; 
  • liczby ryzyk w podstawie; 
  • liczby możliwych rozszerzeń; 
  • limitów;
  • wyłączeń odpowiedzialności; 
  • karencji;
  • definicji zdarzeń;
  • dodatkowego mienia, które może obejmować polisa;
  • formuły: ubezpieczenie od ryzyk nazwanych lub ryzyk wszystkich;
  • zakresu rozszerzeń dedykowanych lokatorom – mniej lub bardziej rozbudowane pakiety Home Assistance czy OC w życiu prywatnym.

To, która oferta będzie dla nas najlepsza, zależy od naszych możliwości finansowych, specyfiki posiadanej nieruchomości oraz indywidualnych potrzeb i obaw. W poniższej tabeli prezentujemy oferty ubezpieczeniowe 8 towarzystw: ryzyka dostępne w podstawie, możliwe rozszerzenia i wybrane cechy charakterystyczne. Już na tych kilku przykładach widać wyraźnie, że każda polisa ma swoją specyfikę i można ją precyzyjnie dopasować do indywidualnych wymagań. 

Zakres ochrony - porównanie polis mieszkaniowych

TURyzyka podstawoweRyzyka podstawowe

Cecha charakterystyczna

Ergo Hestia

15, w tym m.in.

  • huragan
  • grad
  • zalanie wskutek spływu wód po zboczach
  • lawina

5

  • powódź
  • kradzież z włamaniem
  • rozbój
  • wandalizm
  • stłuczenie 

ubezpieczenia architektury ogrodu

Europa

21, w tym m.in.

  • przepięcie
  • katastrofa budowlana
  • akcja ratownicza
  • dewastacja

4

  • powódź
  • kradzież z włamaniem
  • rabunek
  • stłuczenie
ubezpieczenie od utraty czynszu, SU: 10 000 zł,
dla wynajmującego mieszkanie
Generali

12, w tym m.in.

  • implozja
  • uderzenie pioruna
  • dym i sadza
  • rażące niedbalstwo

16, w tym m.in.

  • silny wiatr
  • pękanie mrozowe
  • rabunek
  • kradzież zwykła
w podstawie - rażące niedbalstwo
Inter Polska

18, w tym m.in.

  • wiatr
  • zaleganie śniegu
  • osuwanie się ziemi
  • fala uderzeniowa
  • pękanie mrozowe

4

  • powódź
  • stłuczenie 
  • kradzież z włamaniem
  • dewastacja
rzeczy osobiste gości mienie służbowe
Link4

23, w tym m.in.

  • pożar
  • grad
  • zalanie przez osoby trzecie
  • powódź
  • deszcz nawalny
  • wandalizm

6

  • kradzież z włamaniem
  • rabunek
  • stłuczenie 
  • powódź
  • kradzież zwykła
  • przepięcie
w podstawie ubezpieczenie przed zalaniem przez osoby trzecie
Mtu24.pl

20, w tym m.in.

  • akcja ratownicza
  • napór śniegu
  • uderzenie pioruna
  • zapadanie się ziemi

4

  • kradzież z włamaniem
  • rabunek
  • wandalizm
  • stłuczenie 
ochrona przed powodzią w podstawie
(karencja 31 dni od podpisania umowy)
Proama

11, w tym m.in.

  • upadek statku powietrznego
  • uderzenie pojazdu
  • wandalizm i graffiti

17, w tym m.in.

  • kradzież z włamaniem
  • rabunek
  • stłuczenie
  • przepięcie
  • kradzież zwykła
NNW kota – w granicach SU ruchomości domowych,
ale nie więcej niż 5000 zł
TUZ

16, w tym m.in.

  • huragan
  • lawina
  • wybuch
  • zalanie
  • trzęsienie ziemi

9, w tym m.in.

  • kradzież zwykła
  • rabunek
  • dewastacja
  • graffiti
  • skutki akcji ratowniczej
rzeczy osobiste poza miejscem ubezpieczenia:
telefon, laptop, okulary, torebka, dokumenty, klucze, zegarek

Tabela 2. Źródło: OWU (stan na: 20.09.2021 r.).

Na jaką kwotę ubezpieczyć mieszkanie lub dom?

Sumy ubezpieczenia (SU) to górne granice odpowiedzialności finansowej towarzystw. Mówiąc prościej, jest to maksymalna wysokość odszkodowania, jaką uzyskamy w przypadku całkowitych zniszczeń. SU dla murów, elementów stałych, ruchomości i OC w życiu prywatnym ustala się osobno na podstawie szacunków, jakich dokonuje osoba chcąca się ubezpieczyć. Wycena powinna być rzetelna, a jeśli taka nie będzie, to możemy napotkać dwojakiego rodzaju problemy:

1. Wyceniliśmy nieruchomość na 200 000 zł, podczas gdy w rzeczywistości jest ona warta tylko 150 000. Jako że SU mają wpływ na wysokość składki, przepłacimy za polisę, a kiedy nasze mieszkanie np. doszczętnie spłonie, to towarzystwo wypłaci nam tylko 150 000 zł. Jest to przykład nadubezpieczenia.

2. Posiadamy dom wart 300 000 zł. Świadomie lub przez niedopatrzenie ustalimy dla niego jednak SU na poziomie 250 000 zł. Na składce zaoszczędzimy maksymalnie kilkadziesiąt złotych w skali roku, ale kiedy nieruchomość zostanie całkowicie zniszczona, to towarzystwo przekaże nam tylko deklarowane 250 000 zł. Poniesiemy więc stratę rzędu 50 000 zł. To przykład niedoubezpieczenia.

Jak wybrać polisę mieszkaniową do kredytu?

Warunkiem koniecznym przy zakupie mieszkania w oparciu o kredyt hipoteczny jest nabycie polisy mieszkaniowej. W tej materii banki nie stawiają przed klientami dużych wymagań – ubezpieczenie ma chronić mury przed podstawowymi zdarzeniami losowymi. Jest spore prawdopodobieństwo, że przy ubieganiu się o kredyt zostanie nam zaproponowana konkretna polisa, ponieważ banki współdziałają z towarzystwami. Jeśli wyda nam się korzystna, możemy z niej skorzystać, ale też nic nie stoi na przeszkodzie, żeby poszukać ciekawszej oferty.

Polisa do kredytu hipotecznego może chronić zarówno interesy banku, jak i kredytobiorcy. Można w niej uwzględnić dodatkowe ryzyka, a także będące naszą własnością mienie ruchome. Skoro już jesteśmy zmuszeni do zakupu ubezpieczenia, to warto zdecydować się na ofertę nie tylko atrakcyjną finansowo, ale również dopasowaną do naszych potrzeb. 

Co wpływa na wysokość składki w polisie mieszkaniowej?

Cena polisy mieszkaniowej zależy głównie od dwóch czynników: wartości nieruchomości i zakresu ochrony. Im droższa jest nieruchomość i im więcej ryzyk uwzględnimy w ubezpieczeniu, tym wyższą składkę będziemy musieli uiścić. 

Oczywiście, skoro wartość nieruchomości jest istotna, to na wysokość składki pośrednio wpływają też takie czynniki, jak metraż, kondygnacja, lokalizacja, rodzaj budownictwa czy standard wykończenia. Nie bez znaczenia jest też sytuacja formalno-prawna lokalu (własność, najem, działalność gospodarcza), a także liczba i wiek (pełnoletniość) lokatorów. Zdecydowanie droższe są polisy dla budynków o konstrukcji palnej. Zniżkę możemy natomiast uzyskać, jeśli posiadamy zabezpieczenia własne (dotyczy ubezpieczenia od kradzieży). Trzeba tutaj jeszcze wymienić historię ubezpieczenia i szkody z lat minionych, a także towarzystwo, z którego oferty korzystamy – jego politykę, sezonowe promocje czy zniżki lojalnościowe.

PAMIĘTAJ!
Czynników wpływających na koszt ubezpieczenia domu lub mieszkania jest wiele, ale zakres ochrony i wartość nieruchomości są decydujące.

Ubezpieczenie nieruchomości może kosztować i 100, i 1000 zł, chociaż najczęściej wydajemy na ten cel 200-300 zł w skali roku. Czynników wpływających na cenę jest mnóstwo. Wymieńmy sobie te najistotniejsze:

  • wartość nieruchomości – w tym przypadku ogólna zasada jest prosta: im droższe i lepiej wyposażone mieszkanie, tym więcej zapłacimy za polisę,
     
  • lokalizacja nieruchomości – istotna, przede wszystkim, w kontekście powodzi. Są takie obszary, na których ryzyko zniszczeń wywołanych tym żywiołem jest wyższe, co sprawia, że i za ochronę przed tym żywiołem trzeba zapłacić więcej,
     
  • konstrukcja palna lub niepalna – dla domów zbudowanych z łatwopalnych materiałów polisy są droższe,
     
  • działalność gospodarcza – jeśli prowadzona jest na terenie nieruchomości, to składka może wzrosnąć nawet dwukrotnie,
     
  • zakres polisy – podstawowa polisa to ochrona samych murów przed kilkoma zdarzeniami losowymi. Dużo droższe będzie ubezpieczenie uwzględniające elementy stałe i ruchomości, a także szereg rozszerzeń,
     
  • lokatorzy – liczy się ich wiek (szczególnie pełnoletniość), a także obecność rozszerzeń odnoszących się bezpośrednio do nich, czyli: OC w życiu prywatnym, domowy assistance, NWW czy pomoc prawna,
     
  • historia ubezpieczenia – kluczowe są straty z ostatnich lat,
     
  • zabezpieczenia własne – obecność monitoringu, dodatkowych zamków czy systemów antywłamaniowych może obniżyć składkę, jeśli w polisie uwzględniona jest kradzież z włamaniem,
     
  • forma płatności – najczęściej najtańszym wariantem jest jednorazowe opłacenie składki. Przy płatnościach ratalnych cena może wzrosnąć o kilka czy kilkanaście złotych.

Polisę mieszkaniową najłatwiej kupić przez Internet, korzystając np. z kalkulatora ubezpieczeń na rankomat.pl. Takie narzędzia pozwalają na szybkie i przejrzyste zestawienie ze sobą konkurencyjnych ofert konkretnie dla takiej nieruchomości, jaką posiadamy.

Na co uważać w OWU przy wyborze polisy mieszkaniowej?

Warunki każdej polisy mieszkaniowej trzeba bardzo uważnie przeanalizować jeszcze przed podpisaniem umowy. Warto przy tym zwrócić szczególną uwagę m. in. na definicje, które zawsze znajdują się na początku ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU). Przykładowo, przepięcie może oznaczać zdarzenie wywołane uderzeniem pioruna oraz spowodowane innymi czynnikami. Takie pozorne niuanse mogą mieć znaczenie w kontekście przyznania lub nieprzyznania odszkodowania. 

Istotne w OWU są wyłączenia odpowiedzialności. Pamiętajmy, że np. w formule All Risks (ubezpieczenie od ryzyk wszystkich) nie wymienia się z nazwy ryzyk, przed którymi chroni polisa. We wspomnianym dziale wymienione są natomiast te zagrożenia, których nie obejmuje umowa.

Potencjalne graniczenia ochrony to także limity odpowiedzialności, franszyza redukcyjna czy karencje. Towarzystwa mają różne podejście do tej kwestii, jednak można wskazać kilka ogólnych prawidłowości – prezentujemy je w tabeli.

Możliwe ograniczenia w polisie mieszkaniowej

ograniczenie

szczegóły

franszyza redukcyjna

(stłuczenie)

jeśli wartość szkody nie przekroczy np. 100 zł, to ubezpieczyciel nie wypłaci odszkodowania

karencja

(powódź)

ochrona przed powodzią może obowiązywać np. dopiero po 15 lub 30 dniach od wejścia w życie umowy

limity

(assistance domowe)

mogą być ograniczone co do liczby (np. 3 interwencje hydraulika w skali roku) i co do ceny (np. do 400 zł za jedną interwencję)

Źródło: opracowanie własne na podstawie OWU.

OWU polisy to lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce się ubezpieczyć. Podczas analizy tego dokumentu trzeba przyjrzeć się m. in. wszystkim ograniczeniom, czyli wyłączeniom odpowiedzialności, limitom i ewentualnym karencjom, które pojawiają się chociażby przy ryzyku powodzi. Warto spojrzeć również na definicje, które znajdują się na samym początku OWU, ponieważ pozornie jednoznaczne pojęcia mogą być różnie rozumiane przez różnych ubezpieczycieli – przykładowo, istnieją dwa rodzaje przepięcia (od pioruna i od instalacji), a huragan może być mierzony od różnej prędkości wiatru.

Ważne informacje

1. Trzy podstawowe komponenty polisy mieszkaniowej to: mury, elementy stałe i ruchomości domowe

2. Ubezpieczenie nieruchomości składa się z podstawy, którą można uzupełnić o dowolnie wybrane rozszerzenia

3. Sumy ubezpieczenia powinny być realnym odzwierciedleniem wartości mienia

4. Wyłączenia i limity odpowiedzialności – to działy OWU, które trzeba czytać bardzo dokładnie

FAQ – najczęściej zadawane pytania o ubezpieczenie domu lub mieszkania:

  1. Jak wybrać ubezpieczenie domu w budowie?

    Dla inwestycji budowlanych, czyli budynków w budowie, przebudowie, rozbudowie czy podczas generalnego remontu towarzystwa mają specjalne polisy. Są one tańsze, ale ograniczone co do zakresu. Jeśli zależy nam jak najszerszej ochronie inwestycji budowlanej, powinniśmy poszukać polisy uwzględniającej jak najwięcej ryzyk, a także chroniącej ruchomości domowe. W takich ubezpieczeniach to właśnie mienie ruchome jest gorzej zabezpieczone, a ochrona często ogranicza się do materiałów budowlanych i narzędzi, które można włączyć w polisę dopiero kiedy budynek jest w stanie surowym zamkniętym.

  2. Jak wybrać ubezpieczenie dla wynajmowanego mieszkania?

    Ubezpieczyciele mają w swoich ofertach polisy dedykowane wynajmującym mieszkania i najemcom. W pierwszej wersji przed zdarzeniami losowymi chronione są głównie mury i ewentualnie elementy stałe. Polisa dla właściciela często zawiera również OC w życiu prywatnym. Lokatorzy powinni z kolei ubezpieczyć głównie mienie ruchome i ewentualnie nakłady inwestycyjne. Im również przyda się OC w wersji na najemcy.

  3. Jak wybrać tanią polisę mieszkaniową?

    Tanie ubezpieczenie można uzyskać na dwa sposoby: albo ograniczyć zakres ochrony, albo poszukać najtańszej oferty cenowej dla konkretnego produktu, który nas interesuje. Decydując się na drugi wariant najlepiej jest skorzystać z kalkulatorów ubezpieczeń. Zniżkę można także uzyskać dzięki zabezpieczeniom własnym, okresowym promocjom oraz zakupom kilku produktów w pakiecie. W uprzywilejowanej sytuacji stawia nas również bezszkodowa historia ubezpieczenia.

  4. Jak wybrać ubezpieczenie dla domu letniskowego?

    Samodzielne ubezpieczenie domu letniskowego jest raczej niemożliwe, ponieważ towarzystwa niechętnie spoglądają na nieruchomości, które nie są zamieszkane na stałe. Taki budynek można jednak ubezpieczyć rozszerzając polisę dla domu lub mieszkania. Oprócz domku letniskowego dostępne są również ubezpieczenia garaży poza posesją (do określonej odległości) oraz nagrobków.

  5. Jakie rozszerzenia dla lokatorów wybrać?

    Najpopularniejszymi dodatkami do polis mieszkaniowych są OC w życiu prywatnym i Home Assistance. Klienci mogą się również zdecydować na ubezpieczenie NNW i pomoc prawną. Każde towarzystwo ma nieco inaczej sformatowane dodatki dla lokatorów, a nierzadko w ramach jednej polisy dostępne są np. trzy różne pakiety Assistance czy OC. Wybór konkretnego rozwiązania powinien więc być podjęty w oparciu o indywidualne preferencje oraz możliwości budżetowe.